Nguồn gốc của truyện cổ tích

0
701

Nguồn gốc của truyện cổ tích

Tất cả chúng ta đều biết về truyện cổ tích – Nhưng chúng từ đâu mà có? Và tại sao truyện cổ tích khắp thế giới này lại có nhiều nét tương đồng đến vậy? Học giả và nhà văn Marina Warner đã tìm hiểu và sau đây là trích dẫn từ cuốn sách mới của cô.

Hãy tưởng tượng lịch sử của truyện cổ tích  trải ra trước mắt ta như một tấm bản đồ và chúng ta sẽ lập tức thấy hai điểm mốc nổi bật Ngày Xửa Ngày Xưa (1697) của Charles Perrault và gần gần hơn chút là Truyện cổ Grimm dành cho Trẻ Em và Gia Đình (1812-57). Hai tuyển tập này áp đảo mọi thứ xung quanh khiến ta khó lưu tâm đến các thứ khác gần đó.

Tuy nhiên, từ từ thì thị giác của chúng ta cũng quen dần với sự hào nhoáng. Các chi tiết khác hiện lên rõ ràng hơn và giúp ta nhận được phương hướng tốt hơn: từ những con đường chằng chịt xa xôi về phương Đông, tác phẩm The Tales of the Thousand and One Nights (Ngàn lẻ một đêm) tạo những mạch truyện ngầm chảy rộng lan tỏa và thấp thoáng xuất hiện những  con thác rồi những dòng sông dữ dội chảy tràn vùng đất bồi.

Những hải cảng, khu chợ và khu vực hành hương  – Venice, Naples, Genoa, Sicily, tất cả những địa điểm tại nước Ý này nổi lên như trung tâm của những câu chuyện truyền miệng. Ở phương Bắc, nơi quê hương Đan Mạch rực rỡ của Hans Christian Andersen phát ra những tín hiệu mạnh mẽ trải dài đến tận Vòng Bắc Cực. Và khi tầm mắt của bạn dõi theo trường lực lớn này, bạn bắt đầu khám phá ra những tia sáng cháy rực trong bóng đêm, khởi sáng bởi Walter Scott ở Scotland, Alexander Afanasyev ở Nga và những động-vật-ăn-tạp khác tại đất nước họ. Những mỏ vàng truyện cổ cũng rất giàu có nơi các khu vực quanh cực cũng như trên những thảo nguyên và rừng già của Nga và vùng Trung Á.

1001 nights

Tấm bản đồ cổ tích này vẫn còn những góc chưa được khám phá và những vùng đất ẩn mình và càng ngày sự hứng thú khám phá những vùng đất mới của những đối tượng khán giả khác nhau lại càng tăng cao. Trong suốt một khoảng thời gian dài chỉ được coi là văn học dành cho thiếu nhi, truyện cổ tích đã thoát khỏi định nghĩa vốn có từ thời Victoria (1837-1901) và Edward (1901-1919) dành cho nó. Khoảng hơn 20 năm gần đây, truyện cổ tích đã đạt một tầm vóc mới, nó là nguồn cảm hứng cho văn học và cả cho ngành công nghiệp giải trí béo bở. Sự tương đồng về chủ đề cũng như cấu trúc tiếp tục gắn kết văn chương hiện đại và những truyền thuyết và huyền thoại phổ biến và cổ xưa. Truyện cổ tích là một sự nổi trội, là mối dây liên kết giữa quá khứ thần thoại và thực tế ngày nay.

Queer as Volk (Dân gian lạ lùng)

Những đặc điểm đặc trưng của truyện cổ tích là gì? Thứ nhất, đó là sự ngắn gọn, đôi khi chưa đến một trang giấy, đôi khi là vài trang nhưng thuật ngữ ngày đã không còn được áp dụng như lúc trước khi nó chỉ tác phẩm có độ dài như tiểu thuyết (tiểu, thuyết – short, narrative). Thứ hai, truyện cổ tích là những câu chuyện quen thuộc, có thể được xác nhận là rất cũ vì đã được truyền qua nhiều thế hệ hoặc là vì chúng ta đã được nghe kể hoặc đọc qua một câu chuyện nào đó tương tự. Chúng có thể chắp vá lại với nhau như một bộ dụng cụ nhận dạng.Thể loại này là một phần của văn hóa dân gian và rất nhiều truyện cổ tích được gọi là truyện dân gian. Chúng mang tính chất văn hóa truyền miệng, vô danh và nổi tiếng vì chúng không có nguồn gốc từ giới tinh hoa mà từ những người không biết chữ “the Volk” (nghĩa là “người dân” trong tiếng Đức, ví dụ như “Volkswagen” nghĩa là “xe của dân”).

Trí tuệ tích lũy từ ngàn xưa được đặt vào những truyện kể – ít ra thì đó chính là cảm giác tỏa ra từ những câu chuyện cổ tích và sự khẳng định về hình thức của chúng từ những tuyển tập đầu tiên. Các nhà nghiên cứu truyện cổ tích phân định ra 2 dạng riêng biệt: truyện cổ dân gian và truyện cổ văn học. Đối với loại đầu, chúng thường có tác giả vô danh và không biết được ngày tháng cụ thể. Còn đối với loại sau, chúng có tên tác giả và ngày tháng. Tuy nhiên, lịch sử của việc lưu truyền những câu truyện này lại cho ra một sự rối rắm vừa phức tạp và phong phú.

Ngay cả khi có sự nỗ lực để tách hai nhánh ra riêng biệt, truyện cổ tích vẫn trở thành văn chương. Trên sân khấu, trong lời thoại và cốt truyện vang lên âm thanh thân thuộc, truyền thống: đó là vở Hồ Thiên Nga của Tchaikovsky, Lâu Đài Vua Râu Xanh của Bartók and Balász, vở opera Nàng Tiên Cá Rusalka của Dvořák, hoặc là vở diễn Phượng Hoàng Lửa của đoàn Ballets Russes. Mặc dù từng tác phẩm kể trên đều mang tính độc đáo riêng biệt và là tác phẩm gốc, chúng lộ ra gốc tích nằm trong văn hóa dân gian và mang tính vô danh.

The English National Ballet

Cũng tương tự như vậy, điện ảnh thể hiện sự gần gũi đối với truyền thống và cùng lúc khẳng định ngầm nó là phương tiện hữu hiệu nhất để thể hiện bản gốc vì chính Điện ảnh là nghệ thuật hoàn chỉnh nhất (Gesamtkunstwerk – the total work of art) và tiếp cận nhiều khán giả nhất. Hồi năm 1988 trên truyền hình có một series phim về truyện cổ tích được gọi đơn giản là The Storyteller, biên kịch và đạo diễn bởi Anthony Minghella và nghệ sĩ múa rối Jim Henson. Mỗi tập phim được mở đầu bằng cảnh bên lò sưởi, nhân vật Người Kể Chuyện (do John Hurt đóng) cường điệu hóa câu truyện cổ tích mà chúng ta chuẩn bị xem, giống như cách mà ông bà ta đã làm từ hàng thế kỷ qua.

Tính chất đặc trưng thứ ba của truyện cổ tích là sự tiếp nối cơ bản về truyền thống truyền miệng và phổ thông: sự kết hợp và tái tổ hợp các cốt truyện, tuyến nhân vật, cách thức và hình ảnh quen thuộc. Có thể chúng có liên quan đến một câu chuyện cổ tích cụ thể nào đó – như là Mèo Đi Hia hay Cô Bé Lọ Lem – nhưng các câu truyện cổ tích đều có đặc điểm chung rất dễ nhận biết, cho dù ta không biết rõ đích danh của câu chuyện cụ thể đó là gì. Các yếu tố trong những câu chuyện cổ tích dành cho trẻ em tuyệt vời thời Victoria và Edward có liên quan đến nhân vật trong truyện cổ tích. Những tác giả của những tác phẩm mới sáng tác thời đó nhưCharles DickensCharles KingsleyGeorge EliotE Nesbit, và JRR Tolkien, họ không viết ra truyện cổ tích nhưng họ kế thừa và phát huy những yếu tố đặc trưng từ chuyện cổ tích, ví dụ như thảm bay, chiếc nhẫn ma thuật, những con thú biết nói. Điều này làm gia tăng sự hứng thú của độc giả khi chúng ta có cùng hiểu biết về các quy ước thần kỳ.

Thứ tư, phạm vi của chuyện cổ tích được xác định bởi ngôn ngữ: nổi bật nhất là truyện cổ tích là sản phẩm của trí tưởng tượng, truyền đạt bởi một dạng quốc tế ngữ tượng trưng. Các viên gạch xây nên nó bao gồm một vài dạng nhân vật điển hình (mẹ kế và công chúa, yêu tinh và khổng lồ) và một vài mô-típ thường lập đi lập lại (chiếc chìa khóa, quả táo, gương, nhẫn và cả cóc). Những biểu tượng này trở nên sinh động và truyền đạt ý nghĩa qua những hình ảnh tương phản và cảm xúc mạnh mẽ, khơi gợi sự đơn giản mà thú vị như tia sáng lấp lánh và dòng nước thấm chảy. Bằng những cách này, chúng tấn công sự cảm nhận của cả người đọc lẫn người nghe một cách sâu sắc (hình ảnh thủy tinh và các khu rừng, vàng và bạc, kim cương và hồng ngọc, gai nhọn và dao, giếng nước và đường hầm).

Những điều kỳ diệu bé nhỏ

Thay vì gọi “truyện cổ tích”, chúng ta có một thuật ngữ khác bắt nguồn từ tiếng Đức “Wundermärchen” – tức là “truyện kỳ lạ”, nó nắm bắt được ý nghĩa của thể loại này trọn vẹn hơn từ “truyện cổ tích” hay “truyện dân gian”. Mặc dù “truyện kỳ lạ” không có được sự phong phú của “truyện cổ tích” nhưng nó công nhận sự xuất hiện của pháp thuật khắp mọi nơi trong các câu truyện.

Việc bỏ qua các định luật vật lý tự nhiên đã giúp tạo nên một thế giới ma thuật chân thật trong thể loại kể chuyện này, và tạo điều kiện đưa ta tới sự kỳ diệu, kinh ngạc.  Những thế lực siêu nhiên và niềm vui sướng kỳ diệu đan xen nhau trong các nhân vật của truyện cổ tích – mối quan hệ tương quan này chính là điểm đặc trưng thứ năm.

Danger lurks in the forest

Trong truyện kỳ lạ, chúng ta thấy những hứa hẹn về mọi loại giàu có, còn trong truyện cổ tích, chúng ta lại thường được trao hi vọng về sự giải thoát khỏi đói nghèo, ngược đãi và khuất phục. Và một trong những điểm tiêu biểu của chúng chính là một cái kết có hậu. Những câu chuyện cổ tích xuất phát từ trí tưởng tượng – một nơi đầy những khả năng diệu kỳ. Trong thế giới vừa có những điểm tương đồng với thế giới thực của con người bình thường nhưng cũng rất khác biệt trong cách vận hành này, nam chính hay nữ chính hoặc là cả 2 người phải đối mặt với những thử thách, mối kinh hãi và thảm họa. Nó đưa nhân vật chính của truyện và cả chúng ta – người kể lẫn người nghe truyện – đến một thế giới khác, nơi những điều kỳ diệu là chuyện thường tình và những khát vọng được đong đầy.

Đặc tính thứ sáu của thể loại này hoàn toàn xứng đáng đặt dưới tên gọi “cái kết có hậu”: một câu truyện cổ tích thể hiện sự hi vọng. Những nhân vật mang lại điều kỳ diệu về niềm hi vọng có sự xuất hiện không giống nhau, lúc thế này lúc thế khác vì họ hiện ra từ những cơ sở đức tin khác nhau, tùy thuộc vào truyền thuyết địa phương. Truyền thuyết có thể gồm những yếu tố tưởng tượng nhưng cũng có những nét của lịch sử: một bên là các bà tiên và yêu tinh, một bên là các mụ già xấu xí quỷ quyệt và mẹ kế. Câu truyện lịch sử thường là được hư cấu: như việc vua Arthur là nguồn cảm hứng cho một câu chuyện lãng mạn và biến thành motif cho chuyện cổ tích và cả các công cụ để đẩy cốt truyện: các vật thể có phép thần (thanh gươm, gương, ly cốc), các sự thử thách và câu đố, những mối nguy hiểm đến từ quái vật, rừng sâu, những chuyến phiêu lưu trong giấc mơ, và một cảm giác về một thế giới khác thật gần trong tầm tay. Truyện cổ tích gợi lên mọi loại bạo lực, bất công, và bất hạnh, nhưng là để tuyên bố những điều này không được tiếp diễn.

Bởi vì có lời hứa về một kết cục hạnh phúc, chuyện cổ tích đưa những việc làm đen tối tệ hại đến một kết thúc không thực. Đôi khi có những truyện cổ tích rất nổi tiếng nhưng lại có kết cục buồn như truyện Cô Bé Quàng Khăn Đỏ – bản của Charles Perrault. Tuy nhiên, đó chỉ là một sự bất thường trong số rất nhiều những phiên bản phổ biến: cô bé đánh lừa được con sói và tự mình xử lý (giết) nó. Trong phiên bản được biết đến nhiều nhất của anh em nhà Grimm, chúng ta có thêm nhân vật anh hùng xuất hiện trong câu chuyện: đó là bố của cô bé.

Trong tay bạn có một tấm bản đồ và những chỉ dẫn cơ bản, đằng xa kia nơi căn nhà trong rừng sâu, có một ngọn đèn đã thắp sáng. Chúng ta có thể bắt đầu tiến lên, tai lắng nghe, mắt quan sát, và hãy tìm phương hướng cho mình.

Mai Diễm Phương  (Theo BBC)
Nguồn: bookaholic.vn

 

BÌNH LUẬN

Please enter your comment!
Please enter your name here